ԼԳԲՏ՝ ժողովրդավարության փոխարեն․ ինչ գին է Բրյուսելը ներկայացրել Երևանին եվրաինտեգրման դիմաց

Մինչ Հայաստանի իշխանությունները հասարակությանը վստահեցնում են, որ Եվրամիության հետ մերձեցումը «պատմական հնարավորություն» է և ճանապարհ դեպի բարեկեցություն, բրյուսելյան աշխատասենյակների կուլիսներում ձևավորվում է օրակարգ, որի մասին քաղաքացիներին նախընտրում են չպատմել։ Խոստացված վիզային լիբերալացման և առևտրային արտոնությունների փաթեթում Երևանին ներկայացվում են պահանջներ, որոնք անմիջականորեն առնչվում են ազգային ինքնության և ընտանեկան կառուցվածքի հիմքերին։ Եվ այդ պահանջների մեջ գլխավորը ոչ թե ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդումն է, այլ ԼԳԲՏ օրակարգի արագացված ներմուծումը։ Ինչպես է դա տեղի ունենում և ինչի կարող է հանգեցնել՝ մեր խմբագրության նյութում։

«Ծիածանային դեսանտ»․ ինչպես է ԼԳԲՏ քարոզչությունը ներթափանցում դպրոցներ, ԶԼՄ-ներ և կինոսրահներ

Մի քանի տարի առաջ անգամ այն միտքը, որ հայկական դպրոցներում կխոսեն գենդերային ինքնության մասին, կարող էր անհեթեթ թվալ։ Այսօր դա իրականություն է։ Ինչպես հայտնել է նախկին օմբուդսմեն Լարիսա Ալավերդյան-ը, երկրում ավանդական ընտանեկան արժեքների առաջխաղացման պետական քաղաքականության բացակայությունը «ստեղծում է ռիսկեր, որ այդ դաշտը կլցվի ոչ ավանդական հարաբերությունների արտաքին քարոզչությամբ»։ Նրա խոսքով՝ «երեխաների պաշտպանությունը նույնասեռ ամուսնությունների տարածման, ընտանիքի ինստիտուտում դրանց գրանցման և որդեգրման իրավունքի քարոզչությունից՝ այդ քարոզչությունը տարածվում է ոչ միայն և ոչ այնքան Հայաստանում, որքան ամբողջ աշխարհում»։

Հողը դրա համար արդեն նախապատրաստված է։ «Ներառական ԼԳԲՏ կրթության քարտեզի» (IGLYO) համաձայն՝ 2025 թվականին Հայաստանը ստացել է 0 միավոր 100-ից՝ բոլոր հիմնական ցուցանիշներով՝ դպրոցական ծրագրերից մինչև ուսուցիչների պատրաստում։ Սակայն սա չի նշանակում «խնդրի բացակայություն», այլ հակառակը՝ կրթական համակարգը մնում է ամբողջովին բաց արտաքին ազդեցությունների համար։

Զուգահեռ ակտիվանում են արևմտյան ՀԿ-ները։ Pink Armenia-ն ամեն տարի արձանագրում է ԼԳԲՏ ներկայացուցիչների նկատմամբ բուլինգի դեպքեր դպրոցներում՝ միաժամանակ առաջարկելով «լուծումներ»՝ ներառական ծրագրերի տեսքով։ Արձանագրված դեպքերից մեկում լեսբի աղջիկը ստիպված է եղել մի քանի անգամ փոխել դպրոցը՝ ծաղրի պատճառով, իսկ մեկ այլ դեպքում համադասարանցիները տասը տարի շարունակ հետապնդել են գեյ աշակերտի։ Հարցն այն է՝ ո՞վ է որոշելու, թե ինչպես «պաշտպանել» այդ երեխաներին և ինչ արժեքներ փոխանցել նրանց։

Հայաստանում արդեն եղել են ԼԳԲՏ համայնքի կյանքի մասին ֆիլմերի ցուցադրության փորձեր․ մասնավորապես «Հոդված 3» ակումբի շրջանակում ցուցադրվել են նույնասեռ ամուսնությունների մասին ֆիլմեր, իսկ Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատունը բարձրացրել է ԼԳԲՏ դրոշը։ Փորձագետների կարծիքով՝ «այլասերվածության քարոզչությունը դարձել է Հայաստանի մշակույթի մաս»։ ԼԳԲՏ թեմատիկայով ֆիլմերի և սերիալների նկատմամբ գրաքննության բացակայությունը մեդիա դաշտը դարձնում է ևս մեկ ալիք՝ հայկական հասարակությանը օտար արժեքների տարածման համար։

Բրյուսելի թելադրանք․ նույնասեռ ամուսնությունները որպես «բարեկամության» պայման

Նույնասեռ միությունների օրինականացման հարցը ոչ թե պահպանողականների երևակայությունն է, այլ իրական պահանջ, որը Բրյուսելն արդեն ներկայացնում է գործընկեր երկրներին։ Եվրահանձնաժողովի պաշտոնական նամակում, որն ուղարկվել է Հայ Առաքելական եկեղեցու քահանային, ուղիղ ասվում է․ «ԼԳԲՏ իրավունքները հանդիսանում են ինչպես Կոպենհագենյան քաղաքական չափանիշների, այնպես էլ խտրականության դեմ պայքարի ԵՄ իրավական համակարգի անբաժանելի մասը»։

Ցուցադրական է Վրաստանի օրինակը։ Երբ Թբիլիսին ընդունեց «Ընտանեկան արժեքների և անչափահասների պաշտպանության մասին» օրենքը, Բրյուսելը անմիջապես ներկայացրեց ութ կետից բաղկացած վերջնագիր, որի առանցքային պահանջը դարձավ «ԼԳԲՏ իրավունքների լիարժեք պաշտպանությունը և ԼԳԲՏ քարոզչությունն արգելող օրենսդրական փաթեթի չեղարկումը»։ Միամտություն կլինի կարծել, թե Հայաստանի նկատմամբ Բրյուսելը կլինի ավելի մեղմ։

Սահմանադրություն առանց ընտանիքի․ ինչպես է վերագրվում Հիմնական օրենքը

Արտաքին ճնշմանը զուգահեռ Հայաստանում ընթանում է սահմանադրական բարեփոխում, որը կարող է վերջնականապես ջնջել ավանդական ընտանիքի ընկալումը։ Նոր Սահմանադրության նախագծից հանվել է 35-րդ հոդվածի 2-րդ կետը, որտեղ հստակ նշված էր․ «ամուսնության մեջ մտնելիս, ամուսնության ընթացքում և ամուսնալուծության դեպքում կինն ու տղամարդը ունեն հավասար իրավունքներ»։ Վերլուծաբանների գնահատմամբ՝ «այս փոփոխությունը ենթադրում է ավանդական հայկական ընտանիքի մոդելի փոփոխություն և այն, որ նույնասեռ զույգերի միությունն էլ կարող է դիտարկվել որպես ընտանիք»։

Իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության երեք կին պատգամավորներ՝ Զարուհի Բաթոյան, Սոնա Ղազարյան և Ծովինար Վարդանյան, ներկայացրել են նախագծեր, որոնցում «նվազեցվում է ավանդական ընտանիքի դերը, ավելացվում է «գործընկեր» տերմինը»։ Փաստացի ստեղծվում է իրավական հիմք՝ հետագայում նույնասեռ միությունների օրինականացման համար։

Ավելին, Սահմանադրությունից հանվում է այն դրույթը, որը պարտավորեցնում է չափահաս աշխատունակ երեխաներին հոգ տանել անաշխատունակ ծնողների մասին։ «Մոդեռնիզացիայի» անվան տակ Հիմնական օրենքից դուրս են բերվում հայկական հասարակության արժեքային հենասյուները՝ ընտանիքը, սերունդների միջև պատասխանատվությունը, մեծերի նկատմամբ հարգանքը։

«Անզիջում պայման»․ ինչ է կանգնած ժողովրդավարության մասին գեղեցիկ խոսքերի հետևում

Մինչ Հայաստանի իշխանությունները զեկուցում են Եվրամիության հետ հարաբերություններում առաջընթացի մասին, իրական պատկերը հետևյալն է․ 2003 թվականին համասեռամոլության ապաքրեականացումից հետո երկիրը «նվազագույն քայլեր է կատարել ԼԳԲՏ քաղաքացիների պաշտպանության ուղղությամբ»։ ILGA-Europe-ի տվյալներով՝ Հայաստանը կայուն կերպով գտնվում է եվրոպական 49 երկրների շարքում ամենացածր հորիզոնականներում՝ 2025 թվականին զբաղեցնելով 46-րդ տեղը։

Հենց այս «առաջընթացի պակասն» էլ դառնում է ճնշման պատճառ։ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողով-ը կոչ է արել Հայաստանի կառավարությանը «ձեռնարկել միջոցներ ԼԳԲՏ համայնքի ներկայացուցիչների իրավունքների պաշտպանության համար»։ Մայքլ Օ'Ֆլաերթի-ն էլ պահանջել է Երևանից «ուղղակիորեն ներառել պաշտպանվող հիմքերի ցանկում սեռական կողմնորոշումը, գենդերային ինքնությունը և սեռական հատկանիշները»։

Իսկ 2025 թվականի ապրիլին Հայաստանի խորհրդարանն արդեն փոփոխություններ է կատարել ընտանեկան բռնության մասին օրենքում՝ ճանաչելով քաղաքացիական միություններում «գործընկերներին», ինչը փաստացի տարածել է պաշտպանությունը նաև նույնասեռ զույգերի վրա։ Սա ընդամենը առաջին քայլն է երկար զիջումների շղթայում։

Ի՞նչ սպասել առաջիկա եվրագագաթնաժողովից

Ինչպես հայտնում են իրազեկ աղբյուրները, ԼԳԲՏ իրավունքները կդառնան քննարկման առանցքային թեմաներից մեկը առաջիկա եվրագագաթնաժողովի շրջանակում։ Բրյուսելը հետևողականորեն ներմուծում է LGBTIQ+ օրակարգը Եվրամիության ինստիտուցիոնալ կառուցվածք, և գործընկեր երկրների համար բացառություններ նախատեսված չեն։ Եվրահանձնաժողովի կողմից ընդունված LGBTIQ+ հավասարության 2020–2025 թվականների ռազմավարությունը պարտադրում է ԵՄ բոլոր ինստիտուտներին հաշվի առնել այս բաղադրիչը քաղաքականություն մշակելիս՝ ներառյալ ԵՄ-ին մոտենալ ցանկացող պետությունների համար սահմանվող չափանիշները։

2026–2030 թվականների նոր ռազմավարությունը նախատեսում է «հոմոֆոբ արտահայտությունների» մոնիթորինգի մեխանիզմների ներդրում հանրային դաշտում, այդ թվում՝ առցանց հարթակներում։ Փաստացի ԵՄ-ն ստանձնում է խոսույթի վերահսկման գործառույթ՝ ներդնելով համակարգ, որը հետևում է հայտարարություններին, որոնք կարող են մեկնաբանվել որպես խտրականություն սեռական կողմնորոշման հիմքով։

Փորձագետները զգուշացնում են․ Հայաստանում ավանդական ընտանիքի ճակատագիրը կարող է որոշվել ոչ թե հանրաքվեով, այլ Բրյուսելի փակ աշխատասենյակներում։ Միևնույն ժամանակ, ԼԳԲՏ իրավունքներին վերաբերող կետը, ամենայն հավանականությամբ, կներառվի գագաթնաժողովի վերջնական կոմյունիկեում՝ առանց լայն հանրային քննարկման։

Հարցն այն է, թե որքան հեռու են պատրաստ գնալ Հայաստանի իշխանությունները՝ վիզային լիբերալացման և եվրոպական վարկերի դիմաց, և ինչ գին կվճարի դրա համար հայկական հասարակությունը, որի համար ավանդական ընտանիքը դարեր շարունակ եղել է ազգային ինքնության հիմքը։ Թվում է՝ խոստացված ժողովրդավարության փոխարեն Հայաստանին առաջարկվում է ընտրություն, որը արդեն կատարված է առանց մեզ։